Van idee tot eenheidsklasse — het verhaal van de Pion
De Pion bestaat nu meer dan vijftig jaar. Maar het verhaal begint eigenlijk al ruim tien jaar voor de eerste boot te water werd gelaten — met een man die tijdens zeiltochten in Scandinavië iets zag wat hij in Nederland wilde brengen.
1965: het idee
Op 12 februari 1965 vergadert de Technische Commissie voor Zeevaart van de Koninklijke Verbonden van Nederlandsche Watersport Vereenigingen in een restaurant in Amsterdam. Op de agenda staat een ongebruikelijk agendapunt: de mogelijkheid om in Nederland een eenheidsklasse zeegaand kajuitzeiljacht in te stellen.
Het voorstel komt van Professor dr. J.H. Van der Waals, lid van de Technische Commissie. Hij heeft het idee meegebracht uit Scandinavië, waar hij zag hoe succesvol het zeilen in streng gereglementeerde klassen daar was. Zijn redenering is helder:
‘Naar zijn mening levert het zeilen in eenheidsklassen betere wedstrijdzeilers op dan het zeilen in handicap-klassen. Bovendien is het met een eenheidsklasse beter mogelijk om de kosten voor de eigenaren in de hand te houden.’
De vergadering is enthousiast. Van der Waals krijgt de opdracht een basisplan op te stellen. Wat volgt is acht jaar van vergaderen, internationale consultatie en een formele ontwerpwedstrijd — voordat de eerste Pion te water wordt gelaten.
1968–1971: de wereld wordt geraadpleegd
Nederland staat niet alleen in zijn zoektocht. In 1968 schrijft het KNWV brieven naar zeilbonden in Denemarken, Zweden, Engeland en de Verenigde Staten. De reacties zijn gemengd. De Denen zijn sceptisch, de Zweden willen liever bestaande schepen vergelijken. Maar de North American Yacht Racing Union is enthousiast en ook de Britten denken mee.
Ondertussen zoekt het KNWV contact met de vakgroep Jachten van de Technische Hogeschool Delft, geleid door hoogleraar scheepshydrodynamica Professor Ir. J. Gerritsma. De vraag is of deze groep Nederlandse jachtontwerpers kan begeleiden bij het ontwikkelen van een ontwerp. Drie ontwerpers melden zich: Koopmans, Maas en Van de Stadt.
De eisen die aan het nieuwe schip worden gesteld zijn concreet: een kajuitzeiljacht van circa 9 meter, geschikt voor een bemanning van vier personen, betaalbaar in aanschaf en onderhoud, te hanteren door twee personen, met een ingebouwde dieselmotor en goed zeileigenschappen op zowel het IJsselmeer als de Noordzee.
1972: de sleeptank beslist
Uiterlijk 16 augustus 1971 moeten de ontwerpen zijn ingeleverd bij Professor Gerritsma. Koopmans, Maas en Van de Stadt leveren elk een ontwerp in. Van alle drie worden schaalmodellen gebouwd en getest in de sleeptank van de TH Delft — een 38 meter lange stalen bak waarin modelrompen worden voortgetrokken om hun weerstand en snelheid te meten.
De uitkomst is vastgelegd in rapport Nr. 342 van het Laboratorium voor Scheepsbouwkunde, geschreven door W. Beukelman: Zeilprestaties van drie ontwerpen van een éénheidsjacht. Het ontwerp van Van de Stadt — in de praktijk uitgewerkt door Koos de Ridder onder zijn supervisie — blijkt tot een windsnelheid van 7 meter per seconde het snelst. De gunstige prestaties komen vooral door de lage weerstand van de romp in rechtopstaande positie, en de kenmerkende kiel-roer-configuratie: een trapeziumvormige kiel met een smal roer achter een korte skeg.
Na aanvullende aanpassingen — extra ballast in de kiel om de stabiliteit te verhogen, wat het kenmerkende brede vooraanzicht van de Pion verklaart — valt de beslissing. Professor Gerritsma, die de beslissende stem heeft, kiest voor het ontwerp van Van de Stadt. Het oordeel van de werkgroep is bondig:
“Een klein en niet te duur, maar een bijzonder goed wedstrijdscheepje.”
1973: de eerste Pionnen
Bij scheepswerf Van de Stadt in Zaandam wordt de eerste serie Pionnen gebouwd. Op de HISWA watersporttentoonstelling van 1973 staat de Pion Mafalda (H-1942) als showmodel. Een andere Pion van het eerste uur is de Festina (H-1943), eigendom van Victor van Kuffeler. Hij neemt datzelfde jaar het initiatief voor de oprichting van de Pion Klasse-organisatie.
De geestelijk vader van de klasse, Joan van der Waals, krijgt zijn eigen Pion: de Marina. Hij zeilt er verder en meer mee dan wie ook. Van de beruchte Fastnetrace van 1979 tot een Kustzeilerstocht om de Noordkaap, langs de kust van Rusland richting Sint Petersburg. De Marina is nog altijd te vinden op het IJsselmeer en de Waddenzee.
Na Van de Stadt bouwen ook andere werven Pionnen vanuit dezelfde mal: Lewin in Vianen, Frans Maas in Breskens, Friendship en Van der Rest Nautic. In totaal worden naar schatting ongeveer 100 Pionnen gebouwd — allemaal identiek van romp, allemaal uniek in uitrusting en naam.
De Pion als wedstrijdschip
Al snel bewijst de Pion zich als serieus wedstrijdschip. De Koninklijke Marine Jacht Club (KMJC) koopt in 1984 een Pion voor het wedstrijdzeilen: de Gouden Ruiter. Onder leiding van Aas Visser wordt er hard getraind voor de kust van Den Helder en op de Waddenzee. In 1989 wordt de Gouden Ruiter voor het eerst Nederlands Kampioen. In de jaren daarna volgen meer kampioenschappen, en ook in de North Sea Race en de Vuurschepen Race worden regelmatig prijzen gewonnen.
Victor van Kuffeler — oprichter van de Pionklasse-organisatie — wint in het jaar 2000 op 79-jarige leeftijd nog het Nederlands Kampioenschap met zijn Festina.
De Gouden Ruiter is inmiddels eigendom van Willem Kats, die het schip een volledige opknapbeurt heeft gegeven. In de originele witte rompkleur met blauwe band won de Gouden Ruiter enkele jaren geleden de internationale Antwerp Race.
De Pion vandaag
Er worden geen nieuwe Pionnen meer gebouwd. De bouwmallen zijn een aantal jaar geleden vernietigd. Dat maakt elke bestaande Pion des te waardevoller — niet alleen als zeiljacht, maar als onderdeel van een levende geschiedenis.
De Pionklasse Organisatie, opgericht in 1973, is nog altijd actief. Jaarlijks worden wedstrijden en tochten georganiseerd op het IJsselmeer, het Markermeer en de Waddenzee, met als hoogtepunt het NK Pion in september. Eigenaren onderhouden hun schepen met toewijding en delen kennis in de klusblogs.
Meer dan vijftig jaar na de eerste vergadering in dat Amsterdamse restaurant is de Pion nog steeds precies wat Van der Waals voor ogen had: een schip waarop het draait om zeilvaardigheid, gemeenschap en de liefde voor het water.